معرفی چهرههای ماندگار حقوق بینالملل ایران: دکتر محسن محبی
معرفی چهرههای ماندگار حقوق بینالملل ایران: دکتر محسن محبی
ذکر فضائل معلمان و اموزگاران هم ادای احترام به ساحت دانش و پاس داشتن زحمات ایشان است و هم نشان شکر پروردگار ، که فرمود "من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق". از این رو، یاد علماء و دانشوران بیشک موجب خشنودی پرودگار عالمیان است. رشد و تعالی علوم در تمام سطوح مدیون حضور مجاهدانه بزرگانی است که معمولاً در خفا و بدون هیاهو کار میکنند و شاید چنانکه شایسته و بایسته است، مورد شناخت و تقدیر قرار نمیگیرند، اما تلاشهای ایشان البته از چشم اهل فن و اهل نظر مخفی نمی ماند.
گسترش و رونق حقوق بینالمل و جایگاه بلندی که در ایران یافته، مدیون تلاش استادان و اندیشمندانی است که در طول سالیان سال رنجهای بسیاری را برای معرفی و تثبیت و نیز برای توسعه و تعمیق هر چه بیشتر این علم به جان خریدهاند. اهمیت کار این اساتید از آنجا بیشتر میشود که بیاد آوریم که نظام حقوق مدرن ایران که پس از انقلاب مشروطه و سپس از دهه 1300 به بعد پی ریزی شده، عمدتاً بر اساس فقه اسلامی (امامیه) یا متأثر از آن بوده است. برخلاف سایر رشته های حقوقی مانند حقوق مدنی یا جزا و امثال آنها ، حقوق بین الملل به مفهوم امروزی (خصوصاً حقوق بین الملل موضوعه) هیچ سابقه قابل ذکر و مشخصی در فقه نداشته است و بیشتر مباحث ان مأخوذ از حقوق اروپایی است. بدینسان، باید پذیرفت که استادان پیشگام حقوق بین الملل در ایران– مانند مشیر الدوله و صدیق حضرت و متین دفتری – در معرفی و پیوند این رشته مهم حقوقی به اندام حقوق مدرن ایران، الحق کار بزرگ و سترگی را به انجام رسانده اند. بدنبال ایشان، اساتید و صاحبنظران معاصر نیز در گسترش حقوق بین الملل در ایران کارهای درخشانی کرده اند و تالیفات علمی مهمی به زبان فارسی نوشته اند که در جای خود باید معرفی و قدر شناسی شود. امید دارم بتوانم با استفاده از فرصتی که این فضای مجازی ایحاد کرده، تکلیف شاگردی خود را در قبال اساتید بزرگ حقوق بینالملل ایران تا حدودی به جا آورده و معرفی کوچکی از برخی از این بزرگان را داشته باشم.
دکتر محسن محبی یکی از چهرههای کمنظیر حقوق ایران است که با توجه به تجربیات علمی و عملی وسیع خود، نقش بسزایی در توسعه حقوق بین الملل در ایران و در مسیر خدمترسانی به محققین و پژوهشگران و دانشجویان داشته است. سوابق تحصیلاتی و سلوک علمی خاص ایشان و نیز تنوع آثار و تألیفات وی به شکلی است که او را از دیگران متمایز کرده، و موجب شده تا جامع علوم مختلفی اعم از فقه، حقوق، ادبیات و فلسفه باشند، و در عین حال در رفتار و سلوک شخصی نیز اسوهای عالی در اخلاق و ادب بشمار روند.
ایشان بر نگارنده حق استادی دارند و در دوره دکتری دو درس مهم را با ایشان گذراندم: یکی نقد و بررسی مکاتب فلسفی حقوق بین الملل و دیگری تحلیل محتوای آرای بین المللی. با اینکه ایشان به سختی میپذیرد که استاد راهنما باشند و در واقع دانشجوی خود را برای استادی راهنما، خودشان انتخاب میکند، اما من این شانس را داشتم که جزو معدود دانشجویان منتخب او باشم و رساله ام را در دوره دکتری با ایشان بگذرانم. در ادامه زندگینامهای از ایشان تقدیم خوانندگان عزیز میگردد.
دکتر محسن محبی در سال1330 و در خانوادهای روحانی متولد گردید. دوران متوسطه را در دبیرستان علوی و سپس در دبیرستان دارالفنون (رشته ادبی) سپری نمود. مدتی را در رشته اقتصاد در دانشگاه شیراز به مطالعه مشغول گردید و سپس به توصیه پدر و دوستانش مسیر خود را به رشته حقوق دانشگاه تهران که در آن رشته هم قبول شده بود، تغییر داد.پس به سال 1352 فارغ التحصیل رشته حقوق قضائی شد و در خرداد 1354 در بانک ملی ایران استخدام گردید. محسن محبی تحصیلات عالی خود را در رشته خصوصی در دانشگاه شهید بهشتی (دانشگاه ملی آن روزگار) ادامه داد (1356) . ایشان در مورد این بخش از دوران تحصیل خود چنین میگوید «رسالهام ابتدا با شادروان دکتر سید حسن امامی بود (حق شرط) اما بعد از پیروزی انقلاب ناگزیر شدم با استاد دیگری بعنوان استاد راهنما کار کنم. پس نعم البدل حاصل شد و شادروان دکتر مهدی شهیدی استاد راهنمای من شد و این به سال 1363 بود. دکتر شهیدی میدانست که من مختصر سابقه ا ی در دروس حوزوی دارم و به من خیلی لطف و توجه داشت. وی دقت نظر خاصی داشت و راهنمائی هر موضوعی رابعنوان رساله فوق لیسانس – کارشناسی ارشد - نمی پذیرفت. اما من دانشجوی امام جمعه بودم و ضمنا بعد از تعویض استاد راهنما ، موضوع رساله من "جنبه های حقوقی اعتبارات اسنادی بانکی" بود که به قول ایشان، در ان سالها بسی تازه و بدیع بود... »
در سال 1361 دیوان داوری ایران و امریکا بر اساس بیانیه های الجزایر(1359) تشکیل گردید تا به دعاوی اتباع و دولتین ایران و امریکا رسیدگی کند. از طرفی حجم انبوه دعاوی در دادگاههای خارجی و مراجع داوری بین المللی و له و علیه دولت نو پای انقلاب مطرح شده بود که مدیریت و دفاع در برابر انها محتاج استفاده از خدمات وکلا و حقوقدانان مبرز و مطلع در امور بین المللی بود. برای همین منظور دفتر خدمات حقوقی بین المللی ( وابسته به نخست وزیری و بعدا ریاست جمهوری) تاسیس شد که کار اصلی ان نظارت، هماهنگی و برنامه ریزی دردعاوی بین المللی له و علیه دولت بود. در همین راستا ، در سال 1362 از دکتر محبی برای همکاری با دفتر خدمات دعوت شد و وی از بانک ملی ایران مأمور خدمت در دفتر خدمات حقوقی بینالمللی شد که بیست و پنج سال، یعنی تا زمان بازنشستگی اش، ادامه یافت. ابتدا بعنوان مشاور حقوقی و پس از اندکی، در دوران سرپرستی دکتر افتخار جهرمی در دفتر خدمات ، معاون حقوقی وعملا قائم مقام دفتر شد. سال 1369 بعنوان سرپرست شعبه لاهه دفتر خدمات به هلند (لاهه) اعزام شد و از نزدیک با دیوان داوری در لاهه کار میکرد. در همان دوران و بعد از پنج سال تلاش علمی و عملی موفق گردید در سال 1374 در مقطع دکتری رشته حقوق بینالملل دانشگاه لوآن بلژیک (Louain-la-Neuve) فارغالتحصیل گردد.این دانشگاه جزو پنج دانشگاه درجه اول اروپا در ردیف اکسفورد و کمبریج و ماکس پلانگ است. استاد راهنمای ایشان در دوره دکتری، پروفسور فرانسوا ریگو بود و موضوع رساله اش "ماهیت حقوق بین الملل دیوان داوری دعاوی ایران و امریکا" بوده است که با درجه ممتاز و با تحسین ژوری پذیرفته شد. پروفسور "فالون" و پروفسور "جو ورهون" مشاورت رساله ایشان را بر عهده داشتند و شادروان پروفسور "یان برانلی" نیز رساله او را خوانده و بر کار ایشان در دوره دکتری نظارت داشته است. وی در چندین دوره تابستانی آکادمی حقوق بین الملل لاهه نیز شرکت کرده و بر تجربیات علمی و عملی خود افزود.
دکتر محسن محبی در سال 1364 زمانی که معاون دفتر خدمات حقوقی بود، توانست اولین مجله حقوق بین الملل ایران را به اسم "مجله حقوقی" راهاندازی نماید که برای مدتهای مدید سردبیری آن را نیز بر عهده داشت و اعتبار علمی فراوانی در جامعه حقوقی کشور کسب نمود. از نو اوریهای این مجله بخش اسناد بین المللی ان است که اغلب انها ترجمه خود او است. از سال 1376 وپس از بازگشت از هلند از امور اجرائی کناره گرفت و به فعالیتهای علمی و آکادمیک پرداخت و درهمین دوران بیش از 40 عنوان مقاله فارسی و انگلیسی در حوزه حقوق بینالملل، داوری بینالمللی، و حقوق بانکی تألیف و یا ترجمه کرده است. ذوق ادبی دکتر محسن محبی موجب شد تا از فعالیت در مجلات ادبی نیز غافل نماند دهها مقاله در حوزه ادبیات وشعر و نقد ادبی نیز از وی منتشر شده است..
کتب ارزشمندی از ایشان به چاپ رسیده است که برخی به زبان انگلیسی بودهاند. انتشارات حقوقی معتبر کلوئر(Kluwer Law Publication) کتاب دیوان داوری ایران ـ آمریکا ایشان را در سال 2000 منتشر نمود که بعداً توسط دکتر محمد حبیبی به فارسی ترجمه و با نام "دیوان داوری ایران و امریکا : ماهیت , صلاحیت , ساختار" در سال 1382 منتشر گردید. مجموعه چند مقاله درباره بیانیه های الجزایر، داوری و موسسات دولتی، نظام داوری اتاق بازرگانی بین المللی (ICC) ، مباحثی از حقوق نفت و گاز و فلسفه حقوق بین الملل از دیگر آثار این چهره حقوقی کشور است.
دکتر محسن محبی در سال 1387 مدتها معاون پژوهشی مرکز گفتگوی تمدنها بود. ایشان در حال حاضر عضو هیئت علمی دانشگاه ازاد (مرکز علوم و تحقیقیات) هستند و در مقاطع فوق لیسانس و دکترای حقوق بینالملل در دانشگاههای مختلف تدریس میکند. ضمنا وی از پیشگامان ترویج و گسترش داوری بویژه داوری بین المللی در حقوق ایران است و سالها است در این زمینه فعالیت دارد. دکتر محبی داور ایرانی عضو دیوان بین المللی داوری ICC ) ( در پاریس میباشد و از سال 1384 دبیرکل مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران بوده است.
در ادامه میتوانید مختصری از رزومه علمی و تجارب عملی ایشان را مشاهده نمایید. دائره المعارف "دانش گستر" مختصری از شرح حال وی را چاپ کرده است.
الف- سوابق تحصیلی
1374- دکتری حقوق از دانشگاه "لوآن" بلژیک در رشته حقوق بین الملل و داوری
1364- فوق لیسانس در رشته حقوق خصوصی دانشگاه شهید بهشتی
1352- لیسانس در رشته حقوق قضائی دانشگاه تهران
1361- دوره های فشرده حقوق بین الملل دانشکده حقوق دانشگاه تهران
1363 و 1373- دوره های حقوق بین الملل عمومی و خصوصی آکادمی حقوق بین الملل لاهه (هلند)
ب- سوابق تجربی و مشاغل
1353- استخدام اداره حقوقی بانک ملی ایران
1358- تاکنون – وکیل پایه یک دادگستری (عضو کانون وکلای دادگستری مرکز)
1363- تاکنون – مترجم رسمی دادگستری (زبان انگلیسی)
1376 تاکنون – عضو دیوان بین المللی داوری ICC (پاریس)
1364- 1385- سردبیر مجله حقوقی دفتر خدمات حقوقی بین المللی (دو دوره)
1374تاکنون- مشاور حقوقی ارشد اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران
1375 تاکنون – مشاور حقوقی بانک ملت، بانک توسعه صادرات، بانک کشاورزی، بانک ملی ایران
1365-1384- عضو هیئت داوری بورس اوراق بهادار، بورس فلزات، بورس کشاورزی تهران
1375- عضو انستیتو حقوق تجارت جهانی (ICC)
1364 تاکنون- دبیر کمیسیون حقوق بین الملل و داوری کمیته ملی ICC (در ایران )
1384 تاکنون- دبیرکل مرکز داوری اتاق بازرگانی ایران
75-1369 - سرپرست دفتر خدمات حقوقی بین المللی در لاهه (دعاوی ایران و آمریکا)
69- 1362- معاون حقوقی دفتر خدمات حقوقی بین المللی (ریاست جمهوری)
ج- سایر فعالیتها
1367- سخنران سمینار ICC درباره ضمانت نامه های عند المطالبه (1988- پاریس)
1368- سخنران سمینار قراردادهای بین المللی، کمیته ایرانی ICC (شش دوره)
1375 – تا بحال عضو هیات تحریریه مجله حقوقی مرکز امور حقوقی بین المللی (ریاست جمهوری)
1378- سخنران اولین کنفرانس داوری بین المللی دانشکده حقوق شهید بهشتی
1378- عضو هیئت علمی مرکز علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی
1379- سخنران سمینار حل و فصل اختلافات تجاری بین المللی، کمیته ایرانی ICC(پنج دوره)
1379- سخنران اولین کنفرانس گفتگوی تمدن ها – سیدنی (استرالیا)
1381- سخنران همایش حداکثر سازی قیمت نفت (قراردادهای نفتی بیع متقابل)
1382- سخنران سمینار ضمانتنامه های عند المطالبه، کمیته ایرانی ICC
1386- سخنران صدمین سال قراردادهای نفتی در ایران
1386- سخنران همایش مشترک داوری ICC و ایران
1388- سخنران صدمین سال تاسیس نهاد داوری در حقوق ایران
د- مقالات و کتاب ها به زبان فارسی
1- متجاوز از 40 مقاله در زمینه حقوق بین الملل، داوری بین المللی، فلسفه حقوق بین الملل،
تجارت بین المللی، حقوق بانکی ...
کتاب:
2- دیوان داوری ایران – آمریکا (ماهیت، ساختار، عملکرد) (ترجمه فارسی)
3- فلسفه حقوق بین الملل- فرناندوتسون
4- بیانیه های الجزایر
5- داوری موسسات دولتی (ترجمه)
6- جنبه های حقوقی واردات و صادرات (ترجمه با دیگران)
7- حقوق بین الملل و جهان سوم ( در شرف انتشار)
8- مباحثی از حقوق نفت و گاز
9- نظام داوری اتاق بازرگانی بین المللی (ICC)
و- کتابها به زبان انگلیسی
1. The International Law Character of Iran U.S. Claims Tribunal, Kluwer Law Publication 1999.
2. International Commercial Arbitration (under Publication by ICC)